Het bewogen leven van Lotte Bungies


width=650

Foto van de Hohe Strasse in Tilsit in 1910.

Het bewogen leven van

Lotte Hildegard Bungies

(1909-1966)

VIDEO: Een eeuw ansichtkaarten uit Tilsit

Lotte Hildegard Bungies (ook wel: Bungis) werd  geboren op 19 augustus 1909 in Tilsit aan de rivier de Memel in de Pruisische deelstaat Ostpreussen, aan de grens van het Russische keizerrijk. Ze was het elfde kind van moeder Bertha. Haar eerste dochter, Paula, was niet van Heinrich. Vader Heinrich heeft de geboorte van Lotte niet meegemaakt, want hij overleed vier maanden eerder. De levensomstandigheden in Pruissen waren niet erg gezond, zoals in de rest van het verhaal zal blijken.

De juiste spelling van de familienaam is onduidelijk.. In zijn Heiratsurkunde wordt opa Heinrich Bungis genoemd; in haar laatste Nederlandse paspoort heet Lotte Bungies.

Toen Lotte in 1937 wilde gaan trouwen met Willlem Frederik Bartels moesten er in Duitsland veel documenten worden opgevraagd. Eén ervan was de Heiratsurkunde van opa Heinrich Bungis en oma Bertha Thiedemann uit Tilsit, die zelf op 10 januari 1899 waren getrouwd (zie volgende twee pagina's)

Heirat

Heirat2

Dit verhaal is gebaseerd op de herinneringen van dochter Margaretha Charlotte Bartels aan de verhalen die zij heeft gehoord van haar vader, haar moeder en andere betrokkenen. Haar verhaal wordt aangevuld met actuele gebeurtenissen en documenten uit de tijd van belangrijke veranderingen in het leven van Lotte, zoals haar verhuizigen van Tilsit naar Dortmund en later naar Nederland, haar huwelijk en de geboorte van haar dochter. Ze heeft de politieke spanningen waarschijnlijk niet zelf ervaren, maar de gebeurtenissen speelden mogelijk wel een rol bij de ingrijpende beslissingen die haar leven een grote wending gaven.

Vrede van Tilsit

Tilsit ontstond ergens in de 13e eeuw, toen aan de rivier een ridderkasteel werd gebouwd van de Duitse Orde. Duitsland bestond nog niet. Tot het tijdperk tussen Franse revolutie en Napoleon (1789-1815) bestonden op zijn grondgebied ruim 350 kleine zelfstandige staatjes. Sinds Napoleon in 1799 door een staatsgreep in Frankrijk aan de macht was gekomen breidde hij de invloed van dat land voortdurend uit.

Ostpreussen bevond zich in het uiterste noordoosten van Pruissen, aan de grens met het Russische keizerrijk. In 1807 werd daar zelfs,  op een vlot in de grensrivier de Memel, de Vrede van Tilsit gesloten, tussen het Franse keizerrijk van Napoleon Bonaparte aan de ene kant, en Pruisen en Rusland aan de andere. De voor Rusland vernederende vrede verzekerde Napoleon tijdelijk van de alleenheerschappij over over West-, Zuid- en Centraal-Europa. Als één van de consequenties daarvan had het Koningrijk Holland al een jaar eerder, in 1806, zijn eerste koning gekregen, Bonaparte’s broer Lodewijk Napoleon. Dat duurde vier jaar, tot 1810, toen hij werd afgedankt en Nederland werd geannexeerd als onderdeel van het Franse keizerrijk. Ook een belangrijk deel van het noorden van Pruisen, tot aan de Deense grens,  kwam in Franse handen.

width=650

De Franse ingenieur Charles Minard ontwierp in 1869 deze infographic over de veldtocht van Napoleon naar Moskou in 1812: de sterkte van het leger op de heenweg vanaf Polen in bruin; op de terugwerk in zwart weergegeven.

De macht van Napoleon leek onaantastbaar,  totdat de poging van zijn Grande Armée om met met 691.500 soldaten, waarvan 2249 Nederlandse dienstplichtigen, om Moskou te bezetten, aan de Berezina schipbreuk leed. Het sterk gedecimeerde Frans leger leek op de terugtocht,  in oktober 1813, in  de bloedige Völkerschlacht bij Leipzig (92.000 gedode en gewonde soldaten),  zijn definitieve nederlaag te incasseren. Het leidde tot zijn  verbanning naar Elba. Maar Napoleon ontsnapte, wist verrassend snel zijn leger te reorganiseren en ging opnieuw de strijd aan, totdat hij in 1815 bij Waterloo definitief werd verslagen.

Fransen

Donkergroen: het Franse Keizerrijk in 1811, nog voor de mars van Napoleon op Moskou. Frankrijk houdt niet alleen Nederland, maar ook grote delen van het westen van Duitsland bezet.

Intussen was  in Nederland  in november 1813 een eind gemaakt aan de Franse annexatie en waren de Franse troepen voor het overgrote deel  weggejaagd. Erfprins Willem-Frederik, zoon van de in 1795 verbannen stadhouder Willem V, was binnengehaald als vorst. Na de definitieve nederlaag van Napoleon kreeg ons land in het Congres van Wenen de ooit verdwenen Zuidelijke Nederlanden terug en werd Willem I koning van het verenigde vaderland. Overigens tot 1830, toen de Belgen  zich weer afscheidden van de arrogante Hollanders.

Ostpreussen

Nadat Napoleon in 1815 definitief zijn Waterloo had gevonden en in 1848 een nieuwe Franse revolutie begon voerden veel Duitse vorsten grondwetten en gekozen parlementen in en kozen de Duitsers voor het eerst een nationale vergadering.

VIDEO: Ontstaansgeschiedenis van Ostpreussen

Na een oorlog tegen Oostenrijk in 1866 richtte Pruissen met de Noord-Duitse staten in 1867 de Noord-Duitse Bond op, die tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870/71 werd uitgebreid met de Zuid-Duitse staten (Behalve Oostenrijk en Liechtenstein). De nieuwe statenbond ging ‘Duitse Rijk’ (Deutsches Reich) heten.

  Oost-Pruisen (Ostpreussen) was een provincie van Pruisen in het  uiterste noordoosten van het land. Na het Molotov-Ribbentroppact van 1939, toen Hitler en Stalin Europa onder elkaar verdeelden, werd het Litouwse Memelgebied aan het Duitse Oostpreusen toegevoegd. De noordelijkste stad daarvan, Memel, (Litouws: Klapeida) kreeg een plaats in het Duitse volkslied, 'Von der Maas bis an der Memel'.

Ostpreussen Kaart van Ostpreussen in 1945 met de Duitse en Russische plaatsnamen.  Na het Molotov-Ribbentroppact van 1939 werd het Memelgebied door Duitsland geannexeerd. Later werd het verdeeld tussen Rusland en Polen. >

Een nieuwe poging om Moskou te veroveren, ditmaal van Adolf Hitler, strandde in een bijzonder bloedig beleg aan de grenzen van Leningrad, Moskou en Stalingrad. Daarna werden de Duitse troepen teruggeslagen. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd de Duitse bevolking zelfs uit geheel Ostpreussen verdreven.

De kaart van Europa werd opnieuw getekend. Polen verschoof 300 km naar het westen en moest in het oosten net zoveel grondgebied afstaan aan de Sovjet-Unie. Ostpreussen werd verdeeld. Het zuidelijke deel van de voormalige Duitse deelstaat ging naar Polen; net noorden werd een Russische exclave. Tilsit kreeg  daarin een andere naam: Sovetsk.  De majestueuze 416 meter lange Koningin Louisebrug over de Memel, (Louise van Mecklenburg-Strelitz, door huwelijk koningin van Pruissen van 1797 tot 1810), die door het oorlogsgeweld was ingestort, hield merkwaardig genoeg haar naam en werd nu een douanepost aan de grens met Litouwen. De havenstad Memel kwam (weer) in Litouwen te liggen en kreeg de naam Klapeida terug.

Engelse Ziekte

Taufschein Lotte Hildegard Bungies werd op 26 september 1909 in Tilsit gedoopt in de Evangelische Kirche >

Terug naar Tilsit. De negen kinderen van Bertha en Heinrich, waarvan drie tweelingen, stierven allemaal binnen enkele jaren na de geboorte. Ze overleden aan Rachitis, de Engelse Ziekte, Omdat Bertha bang was dat ook Lotte de Engelse Ziekte zou krijgen besloot de weduwe  haar dochter snel te laten dopen en daarna te verhuizen. Lotte verliet Tilsit  in 1910 met haar moeder Bertha en haar halfzusje Paula, die toen 12 jaar oud was.

Vier jaar later brak de Eerste Wereldoorlog uit, die ook aan Tilsit niet voorbij ging. Terwijl de bekendste gevechten tussen Duitsland en de geallieerden plaatsvonden aan het Westfront, de grenzen met België en Frankrijk, lag Tilsit aan het Oostfront. Veel details zijn niet bekend, maar het Nederlandse tijdschrift Het Leven publiceerde een foto van ‘een totaal vernielde slaapkamer in Tilsit’.

Tilsit

Na het vertrek van Lotte drong in 1914-1918 ook de Eerste Wereldoorlog door tot Tilsit. Het Nederlandse blad Het Leven publiceerde een foto van een toaal vernielde slaapkamer in de stad.

Rachitis  of Engelse ziekte is een botaandoening die ontstaat door een tekort aan vitamine D en calcium. De ziekte komt speciaal voor bij kinderen in de prille jeugd.Voldoende blootstelling aan zonlicht kan rachitis helpen voorkomen door aanmaak van vitamine D in de huid. Sinds vitamine D in Nederland aan margarine, en in de VS aan melk wordt toegevoegd, komt rachitis vrijwel niet meer voor.

Waarschijnlijk schoot de medische kennis in Ostpreussen aan het begin van de vorige eeuw  te kort om adequaat te reageren, zodat het wel leek alsof het om een epidemische ziekte ging. In 1910 stierven in Ostpreussen 7 van de 100.000 inwoners aan Rachitis. Elders waren het er meer, zoals 11 van de 100.000 in Brandenburg.en in Westfalen zelfs 15 per 100.000. Dortmund, de nieuwe woonplaats van Lotte, lag in Westfalen.

De benaming 'Engelse ziekte' is ontleend aan het gegeven dat de ziekte in de achttiende en negentiende eeuw veelvuldig voorkwam in de ongezonde geïndustrialiseerde wijken van Londen. Deze wijken werden volgebouwd met hoge huurkazernes. De straten waren nagenoeg onbereikbaar voor het zonlicht.Maar dat was niet het enige. Vele kinderen moesten werken van drie uur 's morgens tot zeven uur 's avonds en zagen nooit licht.

Het lichaam heeft zonlicht nodig om vitamine D aan te maken. Vitamine D is onder meer nodig voor de botgroei. Bij veel kinderen groeiden door het gebrek aan zonlicht de benen krom. Door de kromme benen liepen de getroffen kinderen moeilijk. Aangezien rachitis voor het eerst in de Engelse grote steden werd waargenomen en als zodanig in de medische vakbladen werd gepubliceerd, heeft het in de volksmond de naam 'Engelse ziekte' gekregen.

Moeder Bertha overleden

Lotte ging, met haar halfzusje Paula en haar moeder Bertha, naar Dortmund, naar de zus van Bertha. Bertha ging in Dortmond een nieuw huwelijk aan, met Frits Herbold (of Herbolt). Ze kregen drie kinderen: Mia, Frits en Hilde. Toen overleed moeder Bertha, op 11 januari 1920, aan een aandoening aan haar nieren. Ze werd 44 jaar.

gezondheidsverklaring Gezondheidsverklaring in 1921 voor Lotte Bungies in verband met haar verhuizing naar Tilburg. >

Lotte heeft tien jaar in Dortmund gewoond. Maar zonder moeder kon ze er niet langer blijven. Het lag voor de hand dat voor een wees zonder familie een oplossing elders moest worden gevonden. Ze vertrok, vanuit de Stadt Osterfeld in Westfalen, bij Oberhausen, op 19 september 1921  naar een pleeggezin in Tilburg. Ze was toen twaalf jaar oud.

Maar waarschijnlijk was er nog veel meer aan de hand. Het was in 1920, in dit gedeelte van Duitsland, uitermate onrustig.

De Weimarrepublik, zoals Duitsland tussen de twee wereldoorlogen ging heten, had een bijzonder moeilijke start. Het was weliswaar de eerste volwaardige Duitse democratie, maar dat werd door lang niet iedereen als zodanig erkend. Er was grote binnenlandse tegenstand als gevolg van externe problemen en interne tegenstellingen, die nog werden vergroot door de draconische maatregelen die door de overwinnaars waren afgekondigd tegen het land,  dat als enige de schuld voor de oorlog in de schoenen kreeg geschoven. Als straf moest het land grote landsdelen afstaan en werden onder meer draconische herstelbetalingen opgelegd.

Opstand in Ruhrgebied

Ruhraufstand

Kaart van de Ruhrafstand van 1920 in het Ruhrgebiet. Dortmund lag net achter de gevechtszone.

Duitsland dreigde verstrikt te raken in een burgeroorlog. De nieuwe regering zag zich gedwongen om met behulp van het leger communistische opstanden neer te slaan. Hier werd de kiem gelegd voor een diep wantrouwen tussen sociaal-democraten en communisten. Net als de communisten weigerden ook de conservatieven de Weimarrepubliek te steunen.

hyperinflatie De Duitse hyperinflatie veroorzaakte enorme economische problemen >

In maart 1920 brak in het Ruhrgebied de Ruhropstand (Ruhraufstand) uit van linkse arbeiders, die zich, geïnspireerd door de Russische revolutie,  hadden verenigd in het Rode Ruhrleger (Rote Ruhrarmee). De  opstand werd uiteindelijk neergeslagen door het Duitse leger en vrijkorpsen; spontaan ontstane rechtse vrijwilligerslegertjes.

Lotte was op tijd weg, want de ellende zou zich alleen maar verergeren. De sociale onrust van 1919-1920 werd drie jaar later gevolgd door de Frans-Belgische bezetting van het Ruhrgebiet. De Belgische en Franse regeringen vonden dat de aan Duitsland opgelegde herstelbetalingen achterbleven. Als protest tegen die buitenlandse inmenging organiseerde een nieuwe, onbekende partij protestdemonstraties. De leider: Adolf Hitler. Daarop volgde  de hyperinflatie van 1923 waarin, door een galopperende inflatie,  geld steeds minder waard werd.

VIDEO: Bezetting van het Ruhrgebied, 1923

Reisepass Abgemeldet < Kwitantie van 3 Rechsmark voor de afgifte van een Reisepass voor Lotte Bungies in 1929.

Lotte Bungies wordt door Stadt Osterfeld op 1-6-1929 ‘abgemeldet für Holland’. >

Opmerkelijk tussen de persoonlijke papieren zijn twee documenten die in 1929 voor Lotte werden afgegeven door de Stadt Osterfeld bij Oberhausen, waar Lotte het laatst woonde, en de Polizei-Obermeister daar: een Ábmeldung 'nach Holland' en een 'Empfangs-Bescheiningung' voor een 'Reisepass'. Vermoedelijk was de emigratie van Lotte naar Nederland toen pas definitief afgerond; eerder was ze immers nog minderjarig. Op de persoonskaart uit Tilburg (hieronder) is bovendien met potlood aangetekend dat ze in 1929 ámtshalve in Rijswijk werd ingeschreven'.

Naar Tilburg

Na de dood van haar moeder verliet Lotte Dortmund op 19 september 1921, om naar een pleeggezin in Tilburg te gaan. Dat was de familie Smulders in de Kommerstraat 10. Een lief katholiek gezin met al tien kinderen. Lotte ging leren voor coupeuse. Ze kon goed leren maar doorleren was er toen niet bij.

Tilburg

Registratiekaart van Lotte Bungies in Tilburg, waaruit blijkt dat ze op 19 september 1921 werd ingeschreven, op 4 oktober 1929 naar Rijswijk ging en daar op 31 juli 1930 woonde aan de Tulpsraat 102.

Toen ze 18 was (dus in 1927) vertrok Lotte naar Rijswijk, naar de Tulpstraat 102 en daarna naar de Willemstraat. Ze nam pianolessen een ging ook op korfbal.

Standesamt < Afschrift van de brief uit 1937 bij de benodigde documenten in verband met het voorgenomen huwelijk met W.F. Bartels, aan het Standesamt van Oberhausen-Osterfeld bj Dortmund.

Ehefähigkeit Voor het huwelijk was een verklaring nodig van Ehefähigkeit uit Oberhausen-Osterfeld, , waar Lotte woonde tot ze twaalf was.  >

Op korfbal ontmoette Lotte Willem Frederik Bartels, vernoemd naar de eerste Oranje koning.van Nederland, Willem I.

Ze trouwden op 25 augustus 1937.

Burgerlijkestand

Huwelijksaangifte van 25 augustus 1937 van de Gemeente ‘s-Gravenhage van Lotte Bungies en Wim Bartels.

Staalmeesters Lidmaatschapskaart in 1942 van de Vereeniging an den Détailhandel in Kleedingstoffen 'De Staalmeesters' >

Ze gingen wonen in de Oudemansstraat 428 in De Haag. Lotte vestigde zich er ook als coupeuse. Er is nog een legitimatiekaart uit 1942 van de Vereeniging van den Détailhandel in Kleedingstoffen, ‘De Staalmeesters’.

Dwangarbeider

In de oorlog werd Wim Bartels opgepakt wegens verzetsdaden tegen de Duitsers. Daarover is verder niets bekend, behalve dat hij in een officiële openbare rechtszitting aan het Plein in Den Haag werd veroordeeld tot verbanning naar een dwangarbeiderskamp. Dat moet ergens in het westen van Duitsland zijn geweest, niet ver van de Rijn. Wanneer dat was, wat voor werk hij er moest doen en wat de omstandigheden waren in het kamp is onbekend.

Hoe lang hij er verbleef is evenmin bekend. Wim Bartels heeft verteld dat het kamp op een gegeven moment werd getroffen tijdens een gealllieerd bombardement. Ook dat geeft geen mogelijkheden tot identificatie. Militaire objecten in Duitsland werden, met name in 1944, aan de lopende band gebombardeerd door geallieerde vliegtuigen en daarbij werden complete woonwijken weggevaagd. De bevolking bracht, soms dagelijks,  vele uren in schuilkelders door om na het ‘sein veilig’ te kijken of hun huis er nog stond. Er vielen honderdduizenden burgerslachtoffers; net zoals trouwens in bijvoorbeeld Engeland, dat door een regen van raketgestuurde V-2’s (V=Vergeltungswaffe) werd bestookt, vaak vanaf lanceerplaatsen in Den Haag.

In de verwarring van het bombardement wist Wim Bartels te ontsnappen en zich, na veel omzwervingen, in veiligheid te brengen in Dortmund, bij tante Paula en ook August, bij wie hij onderdook. Zij was de oudste dochter van moeder Bertha. Marga heeft nog een berichtje uit 1971 van Tante Ise met de mededeling dat Paula op 28 juni 1971 overleden was.

Na enkele maanden wilde  Wim Bartels zijn tante niet langer blootstellen aan het gevaar van het verbergen van onderduikers en waagde hij de gevaarlijke tocht naar huis. Hoe hij dat deed en welke gevaren hij daarbij trotseerde is onbekend. Hij reisde in elk geval met de trein naar Den Haag. Maar na de oorlog werd, zeker in aanwezigheid van Marga, vrijwel niet meer over de oorlog gesproken. Van  het verblijf van Wim Bartels in Duitsland  bestaan geen mondelinge overleveringen of bewaarde documenten.

In elk geval wist hij veilig de Oudemansstraat in Den Haag te bereiken.Tweemaal is daar huiszoeking geweest. Telkens wist Wim zich in veiligheid te stellen onder het keukenkastje.

controle

Zwangerschaps-Controlekaart voor L.H. Bartels-Bungies, waaruit blijkt dat de baby op 25 augustus 1946 werd verwacht.

Margaretha Charlotte

Op 15 augustus 1946 werd, in een kliniek in Voorburg, hun dochter geboren: Margaretha Charlotte. Marga heeft nog een Zwangerschapscontrolekaart waarop haar komst wordt aangekondigd,  op 25 augustus 1946. Ze was er vroeg bij.

aangifte kaartje pokken

Geboorte-aangifte van Margaretha Charlotte / Geboortekaartje / Pokken-inenting.

Helaas verdween Wim Bartels niet veel later uit de echtelijke woning.Hij had de voorkeur gegeven aan een vriendin. Wel kwam hij regelmatig thuis. Enkele malen leek het er zelfs op alsof hij terug zou komen, maar steeds vertrok hij weer, tot groot verdriet van Marga en ongetwijfeld ook van Lotte.

Lotte+Wim

Marga koestert de portretten van haar moeder en vader, Lotte en Wim Bartels-Bungies, die een speciaal plaatsje hebben in haar huis..

Desondanks heeft Marga warme herinneringen aan haar vader die, blijkens een groot aantal overgeleverde pedagogische en politieke lijfspreuken,  heeft geprobeerd een goede opvoeding te geven. Dezelfde warme gevoelens leven nog steeds voor haar moeder, Lotte Hildegard Bungies.

Lotte overleed echter al op 6 maart 1966, 56 jaar oud, aan een hartinfarct. Er was niemand bij haar. Maar de belangstelling op haar begrafenis was overweldigend. Het Duitse meisje uit Ostpreussen had in Den Haag veel vrienden gemaakt.

Maar Marga was toen bijna alleen op de wereld, al had ze wel een vriend: Bram.

Oudemansstraat

De Oudemansstraat in Den Haag. Nummer 428, waar Marga met haar moeder woonde, ligt op de eerste etage achter de boom, links van het portiek.

Make a Free Website with Yola.